نفس شناسی یکی از مهم ترین معرفت های انسان شناسی عرفانی است که در آن، صعود انسان از وضعیت موجود به جایگاه غایی اش از طریق سلوک امکان پذیر می شود. نفس در سلوک مسافر و راهبر است و به میزان آگاهی از خود و ظرفیت هایش، رشد می کند و به مدارج بالاتر می رود. این مقاله با بررسی تفسیر مخزن العرفان بانو امین با روش توصیفی ـ تحلیلی، به تبیین نفس شناسی او می پردازد. امین در بیان مراتب نفس، به سه نوع تقسیم بندی می پردازد. تقسیم عارضی به اعتبار حَشر و تقسیم ماهوی به اعتبار «معرفت به خود» و «سنخیت با هستی». توصیف امین از نفس در دو سطح است: سطح وجودی که گویای ظرفیت های بالقوه نفس است؛ سطح طبیعی که بیشتر بر ناسوتی و نازل بودن نفس اشاره دارد. نفس بالقوه به هر چیزی رو کند، صفات آن را اخذ می کند؛ از این رو، سلوک ضرورت می یابد. البته در اندیشة امین نقطة شروع برای سالک متوقف بر اعطای الهی است.

عرفان در لغت به معنای شناختن و دانستن بعد از نادانی و شناسایی و آگاهی و درایت است و دراصطلاح به مفهوم معرفت خدا و عبادت عاشقانه وی و دریافت شیوه های آن است. در میان تفاسیر قرآن کریم، به آثاری برمی خوریم که مفسّر در آن ها رویکرد عرفانی داشته و آیات قران کریم را از منظر عرفانی تفسیر نموده است. یکی از این مفسّران سیده نصرت بیگم امین است که در تفسیر قرآن کریم به جنبه های عرفانی توجّه داشت. در مقاله حاضر تلاش شده است تا با روش توصیفی تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه ای به ویژه آثاری که در زمینه عرفان و تفسیر قرآن کریم هستند، به بررسی دیدگاه های عرفانی بانو امین و ابن عربی پیرامون سه مقام عرفانی توکّل، صبر و توبه در قرآن کریم بپردازیم تا جنبه عرفانی غالب بر شخصیت ایشان بیش ازپیش آشکارگردد. از بررسی دیدگاه های ایشان چنین استنتاج گردید که بانو امین به توکّل عملی، صبر بر سختی ها و توبه ای که در راستای ایمان باشد بسیار اهتمام دارد و تفسیری که بر آیات مربوط به این مفاهیم ارائه کرده حاکی از صبغه عرفانی شخصیت و اثر وی می باشد. ابن عربی به عنوان مؤسس عرفان نظری بیشتر بر مسائل سلبی و ایجابی توکل، صبر و توبه تأکیددارد.

یعتبر العرفان معرفة تقوم علی أحوال و حالات روحانیة یرتبط الإنسان من خلالها بالوجود المطلق دون أی وساطة تذکر. و بناء علی هذا التعریف، یظهر کلام العارف - شعرا کان أم نثرا - کبیان عن تجارب عرفانیة اکتسبها خلال سلوکه العرفانی، أو نظرته الخاصة بالخلقة والکون علی أساس تلک التجارب العملیة. ولهذا نری أن کلامه یفوق مستوی العالم الواقعی و یخترق المحسوسات، بحیث لم یدرک أقواله إلا من کانت لدیه إمکانیة الاستیعاب والفهم من خلال التعالیم الحقة. یتعرض هذا المقال مع رؤیة نقدیة بدراسة العرفان عند رضی الدین آرتیمانی. یعتبر رضی الدین آرتیمانی عارفا ربانیا عاش فی النصف الثانی من القرن العاشر الهجری والذی قد اشتهر بدیوانه و ساقی نامته فی عهد شاه عباس. فلاقت «ساقی نامة» التی نظمت فی قالب مثنوی شهرة واسعة بین أشعار رضی الدین آرتیمانی و ذلک بسبب روح الرأفة والعاطفة التی تخیم علیها.

«نظریة الولایة» هی خلاصة العرفان الإسلامی٬ و حدیث الغدیر یشکّل محور أدلة إثبات ولایة «ولی الله الأعظم» بالنسبة للإمام أمیر المؤمنین علی (علیه السلام) و سائر أئمة الشیعة. والحقیقة إنّ الغدیر هو الوصیة الأهم للقرآن و حامل الوحی الإلهی٬ و الذی یشکّل عصارة الإسلام و العرفان٬ و الذی یدعو الجمیع للانضواء تحت مظلة ولایة أمیر المؤمنین (علیه السلام)٬ مظلة العرفان و التشیّع. من هنا تخلع المصادر العرفانیة على «الولایة» مقاماً أشمل من النبوة٬ بل أرفع منها. و فی التصوّف تبدأ مع شهادة الحسن البصری على الغدیر٬ و تستمر فی صورة نظریة جامعة بدءاً بنظریة الإنسان الکامل فی العرفان النظری٬ وصولاً إلى التقنیة فی العرفان العملی. کما تتمظهر فی الأدبیات العرفانیة الفارسیة نظماً و نثراً٬ ضمن أنواع أدبیة بارزة٬ منها الغدیریات التی تمثّل أروع القصائد العلویة و الولائیة. کما تتجلّى فی «ولایت نامه» (کتب الولایة) و «فتوت نامه» (کتب الفتوة)٬ و الرسائل٬ و الملفوظات٬ بل و حتى فی حالات الکشف و الشهود التی تحصل للعرفاء و التی سوف نستعرضها فی هذه المقالة. تمت کتابة هذه المقالة بمنهج وصفیة وتحلیلیة.

1تتعدد المفاهیم المرتبطه بالنّور فی العرفان الیهودی، ومردّ کلّ معانیها إلی آیه النّور من سفر بریشیت (1: 3)، وأصل النّور فیها هو نور این سوف، النّور اللاّمتناهی الذّی تصدر عنه جمیع الأنوار الأخری، وهی ما تسمّی بسیفیروت، ومن بینها النّور البدائی المرتبط بالإنسان، وفی هذه المقاله نحاول البحث من خلالها فی مفهومه ضمن تطور مفهوم الإنسان، فی الأدبیات الکابالیه. تهدف هذه الدّراسه إلی بیان مختلف المعانی المرتبطه بمفهوم الإنسان وتطورها، عبر دراسه جمله من الأسماء ومعانیها وهی أدم هریشون، أدم الأرضی، ثمّ البحث فی مفهوم أدم کدمون، والعنصر الثّالث وهو النّور البدائی أو أدم کدمون المرتبط بآخر الزّمان، وظهور الماشیح. تخلص الدّراسه فی الأخیر إلی اعتبار أنّ مختلف هذه التّسمیات هی تسمیات مجازیه لتقریب الفهم إلی الأذهان، ونجد أنّ تطور مفهوم الإنسان فی الکابالا له بعد باطنی مرتبط بعالم سیفیروت، أولها هو الإنسان السمّاوی تحت تسمیه "أدم هریشون" الذّی یتوافق مع إلوهیم فی صورته، والذّی یمثل ارتباطه بسیفیروت أعضاء الإنسان، وما یقابله من مفهوم وهو أدم الأرضی المکون من جسد وروح، حیث ترتبط روحه بإلوهیم ومنه فهی عنصر ارتباطه السّیفیروتی. المفهوم الثّانی للإنسان هو أدم کدمون علی اعتباره نورا أولیا مرتبطا بالخلق ضمن عوالم "أبیا" حیث یوافق سیفیره "کیتیر" فی ذلک، ثمّ یتطور هذا المفهوم لیمثل الکون کلّه ضمن نظریه تسیمتسوم اللّوریانیه. أمّا المفهوم الثّالث فهو مرتبط بنور الماشیح الذّی یظهر آخر الزمان، وهو فی بدایه خلقه یطلق علیه النّور البدائی، بینما یسمّی بآدم کدمون ضمن عملیه الإصلاح "تیکون" آخر الزّمان.

از دیرباز خودشناسی، مورد توصیه پیامبران الهی، اندیشمندان و متفکران مکاتب مختلف بوده است؛ زیرا بدون شناختِ خود، برنامه ریزی برای رشد، تکامل و خودسازی، امکان پذیر نیست. پژوهه پیش رو، با روش توصیفی تحلیلی، را برای یافتن مولفه های قرآنی خودشناسی و کاربست آن در تدوین مسیر رشد و تکامل، تفسیر عرفانی مخزن العرفان بانو امین را مورد کنکاش و بازخوانی قرار داده است. یافته های این پژوهش، نشانگر آن است که بر اساس نگرش بانو امین، هفت مولفه خودشناسی قرآنی، ادراک و توجه به؛ 1. جامعیت انسان نسبت به همه عوالم 2. فقرِ وجودی به مبدأ 3. دَمشِ روح الهی 4. تعلیم یافتگی همه اسماء 5. احساس کرامت 6. قدرت انتخاب و توانِ اختیار 7. استعدادی بودن کمالات انسان، راه معرفت شناسی خداوند را برای انسان، می گشاید و در نتیجه کاربست آنها در هفت آموزه؛ 1. سکونت در مقام ذکر و شکر حق، 2. مرآتی نگریستن کمالات خود 3. اتصال به حضرت حق و مقام قرب 4. حفظ مقام خلافت 5. احساس کرامت و فعال سازی خِرد 6. انتخاب احسن 7. اطاعت و پیروی کامل از دین الهی، خودسازی، رشد و تکامل انسان را میسر می سازد.

چکیده فارسی:مقاله پیش رو به دوره های سه گانه عرفان اسلامی و ظهور عارفان مسلمان در شبه قاره هند می پردازد. هر چند عرفان اسلامی در دوره نخست خود در سرزمین شبه قاره وجود داشت، اما استقرار آن در دوره دوم عرفان، یعنی پس از قرن ششم روی داد و در دوره سوم نیز به افول گرایید. در این مقاله چگونگی شکل گیری سلسله های عرفانی، به ویژه سهروردیه، چشتیه و قادریه در هند نیز بررسی شده است.   چکیده عربی:المقالة التی أمامنا تبحث فی الدورات الثلاث للعرفان الإسلامی و ظهور العرفاء المسلمین فی شبه القارة الهندیة. مع أن العرفان الإسلامی فی الدورة الأولی کان موجودا فی شبه القارة، لکنه استقر فی الدورة الثانیة، یعنی بعد القرن السادس، لکنه عاد إلی الأفول فی الدورة الثالثة. هذه المقالة تبحث ایضا کیفیة تشکل السلاسل العرفانیة، بالأخص السهروردیة، الجشتیة و القادریة فی الهند.

چکیده فارسی:دو مقوله عرفان و سیاست در زندگی فردی و اجتماعی انسان ها و جوامع مهم و موثرند و هرکدام از این دو طرفداران و مخالفان خاص خویش را دارد. با عنایت به اینکه در اذهان، عرفان بیشتر بعد معنوی و اخروی تلقی می شود و سیاست قدرت خواهی و دنیا طلبی را متبادر می سازد این سوال مطرح است که چه ارتباط و نسبتی بین عرفان به معنای روش شهودی برای وصول به حقیقت از طریق مجاهده و ریاضت و سیاست به معنای کسب قدرت برای اداره و تدبیر جامعه و حکومت وجود دارد؟ در پاسخ نظریات تباین، هم پوشانی وحدت عرفان و سیاست ارائه شده است. در این مقاله سعی شده تا با مطالعه و توصیف و تحلیل منابع مربوطه به بررسی و ارزیابی هر یک از دیدگاه های مذکور پرداخته و نظریه صحیح ارائه گردد. به نظر می رسد صاحبان نظریات تباین و هم پوشی دچار خلط بین تصوف فرقه ای و خانقاهی با عرفان ناب ثقلینی گشته و با چنین فرض های اشتباهی به بحث و نتیجه گیری آن پرداخته اند، درحالی که عرفان برآمده از جهان بینی خالص توحیدی منافاتی با شریعت و سیاست الهی نداشته همه آن ها تحت تکلیف بندگی برای وصول به حقیقت و کمال قابل جمع می باشد.   چکیده عربی:مع التقارب الی منهجین متفاوتین من العرفان والسیاسة لدی الأذهان، نقترب الی هذا لسؤال؟ ما هی نسبة العرفان من السیاسة؟لأن العرفان طریقة شهودیة لوصول الحقیقة علی سلوک التجهد والریاضة الباطنیة. والسیاسة عملیة للحصول علی السلطة لأدارة المجتمع والتصدی بالحکومة؟نری فی هذا المجال، نظریات ثلاثة، من المفارقة والوحدة والتعامل. المقالة الحاضرة تدرس تلک الأتجاهات وتسعی لکشف صحیحها.تبدوا أن المنظرین القائلین بالمفارقة او التعامل وقعوا فی مصیدة الوهم، اذ إشتبه لهم التصوف الطائفی مع العرفان الخالص من الثقلین. مع تلک المشتبهات اقتربوا أنتجوا مقتربهم، فی حال أن العرفان الصاعد من الرؤیة التوحیدیة، یطابق الدین والسیاسة الألهیة، إذ کلهم تندرج تحت مفهوم العبودیة للوصول الی الحقیقة والکمال.

از مسائل قابل توجهی که هم در قرآن بیان شده است و هم اهل عرفان به آن پرداخته اند اسماء الله است. حکیم نصرت امین اصفهانی؛ مفسر و مجتهده ی معاصر؛ در کتاب وزین سیر و سلوک خود و نیز در تفسیر گرانسنگ مخزن العرفان، صفحاتی چند را اختصاص به اسماء، حسنای الهی و صفات علیای حق تعالی داده که در این مقاله به بررسی آن پرداخته شده است. در قرآن کریم به خواندن اسماء الهی توصیه شده و ارباب ذکر و اصحاب توحید، خداوند سبحان را به اسماء و صفاتش می خوانند و به این طریق در مراحل سلوک گام برمی دارند. تردیدی نیست که ذکر خداوند به وسیله ی اسماء و صفات، یک فضیلت است و می تواند موجب قرب انسان به خداوند گردد. در قرآن مجید چهار آیه وجود دارد که از اسماء حسنای الهی یاد شده و آیاتی است که فقط از اسماء سخن گفته شده است. در این مقاله که به روش تحلیل محتواست به طور اسنادی ابتدا به این اسماء متعالی از کتاب بانو امین پرداخته شده و سپس نظرات بعضی از عرفا و فلاسفه و مفسران در این رابطه بیان می شود و در این رابطه سه سؤال مهم: مقصود از احصاء اسماء در حدیث پیامبر اکرم(ص) چیست؟ چگونه احصاء اسماء باعث دخول در بهشت می شود؟ به چه طریق می توان متخلق به اخلاق الله گردید؟ مورد پژوهش قرار گرفته است.